ثبت جهانی الموت؛ از مالکیت ملی تا امانت داری میراث بشری
منظر فرهنگی و تاریخی الموت پس از ۲۵ سال پژوهش باستانشناسی، مرمت، حفاظت و تدوین پرونده، یکشنبه (۴ مرداد) به عنوان سیامین میراث جهانی ایران در یونسکو ثبت شد. سید محمد بهشتی، عضو شورای عالی میراث فرهنگ در یادداشتی که برای باغستان نیوز به نقل از همشهری آنلاین نوشته است ما را با ابعاد مختلف ثبت جهانی این پرونده آشنا میکند.
به گزارش همشهری آنلاین ثبت جهانی یک اثر در فهرست یونسکو، فقط افزودن نام یک محوطه تاریخی به فهرستی بینالمللی نیست؛ این اتفاق، جایگاه آن اثر را از یک میراث ملی به بخشی از میراث مشترک بشریت ارتقا میدهد. به این معنا که اگرچه مالکیت مادی اثر همچنان در اختیار ایران است، اما از منظر معنوی، آن اثر متعلق به همه جهان محسوب میشود و ایران مسئولیت امانتداری و حفاظت از آن را بر عهده دارد.
هر پروندهای که در یونسکو به ثبت میرسد، سهم آن کشور را در میراث جهانی افزایش میدهد. به همین دلیل، کشورهای مختلف برای افزایش تعداد آثار ثبتشده خود رقابتی جدی دارند، زیرا هر اثر ثبتشده، به نوعی معرف فرهنگ، تاریخ و هویت آن کشور در سطح بینالمللی است. ایران نیز امروز با برخورداری از شمار قابل توجهی اثر ثبت جهانی که به ۳۰ اثر رسیده، در زمره کشورهای شاخص این حوزه قرار گرفته است.
اکنون بحث ما راجع به الموت و امتیازات خاصش است. البرز مرکزی به دلیل ویژگیهای طبیعی خود، همواره یک دژ طبیعی بوده و در دورههای مختلف تاریخی، پناهگاه گروهها و شخصیتهایی بوده است که با حکومتهای مرکزی اختلاف داشتند. در دوره حکومت سلجوقیان نیز اسماعیلیان از همین ویژگی بهره گرفتند و شبکهای از قلعههای دفاعی را در این منطقه ایجاد کردند. مجموعه قلعههای اسماعیلیه در البرز مرکزی، حدود ۱۳ قلعه را دربر میگیرد که از حوالی قزوین تا نزدیکی تهران امتداد یافتهاند و قلعه الموت، به عنوان محل استقرار حسن صباح، مرکز این شبکه دفاعی به شمار میرفت. این مجموعه، یکی از شاخصترین نمونههای معماری و دفاعی ایران در یکی از مهمترین دورههای تاریخ کشور است. بخش عمده آثار تاریخی این منطقه را قلعههای دفاعی و برجهای یادمانی تشکیل میدهند؛ بناهایی که نشان میدهند این ناحیه در طول تاریخ، پناهگاه رجال سیاسی، مذهبی و شخصیتهای برجسته بوده است. فراوانی این آثار، بیش از هر چیز، نقش راهبردی البرز مرکزی را در تاریخ ایران بازتاب میدهد. باز هم تاکید میکنم که ثبت جهانی قلعه الموت تنها ثبت یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه معرفی بخشی از تاریخ، جغرافیا و هویت ایران به جامعه جهانی و گامی مهم برای شناساندن ظرفیتهای فرهنگی و توسعهای منطقهای است که قرنها در قلب تاریخ ایران نقشآفرینی کرده است.
از سویی دیگر، این نکته را از هم از یاد نبریم که یکی از چالشهای مدیریت سرزمین ایران طی یک قرن اخیر مناطق ناشناخته و دورافتادهای است که با وجود ارزشهای تاریخی و فرهنگی، کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. ثبت جهانی میتواند این وضعیت را تغییر دهد؛ زیرا هر اثر ثبتشده، آن نقطه را از گمنامی خارج کرده و به مکانی شناختهشده تبدیل میکند. به این نکته هم توجه داشته باشیم که شناخته شدن یک منطقه فقط به معنای افزایش ورود گردشگران نیست. تجربه نشان داده است که هر نقطهای که در سطح ملی و جهانی شناخته میشود، بیش از گذشته در کانون توجه قرار میگیرد و زمینههای توسعه در آن فراهمتر میشود. بنابراین، ثبت جهانی علاوه بر رونق گردشگری، زمینهساز توسعه متوازن و پایدار هم هست.