راز یک تناقض؛ دختران دانشگاه را فتح کردند اما مهندسی را نه
دختران سالهاست سهم بزرگی از رتبههای برتر کنکور و صندلیهای دانشگاه را به خود اختصاص دادهاند، اما این موفقیت هنوز در رشتههای فنی و مهندسی و بازار کار به برابری نرسیده است.
هشمهری آنلاین_فاطمه عسگری نیا:سالهاست تصویر دختر موفق در ذهن جامعه تغییر کرده است. دیگر دیدن نام دختران در میان رتبههای برتر کنکور اتفاقی عجیب نیست. دختران در کلاسهای دانشگاه حضور پررنگ دارند و در بسیاری از رشتهها حتی تعدادشان از پسران بیشتر است اما کافی است پای بعضی رشتههای مهندسی به میان بیاید تا همان تصویر قدیمی دوباره خودش را نشان دهد؛ تصویر رشتههایی که هنوز در ذهن بسیاری مردانه تعریف میشوند. براساس آمار، سال گذشته حدود ۴۳ هزار نفر از دختران به رشتههای علوم پایه وارد شدهاند و حدود ۶۶ هزار نفر پسر بودهاند اما در رشتههای فنی و مهندسی خیلی شکاف داریم. اینجا همان جایی است که یک تناقض خودش را نشان میدهد؛ دختران در رقابت علمی حضور دارند اما در انتخاب مسیرهای فنی و مهندسی هنوز با دیوارهایی روبهرو هستند که جنسشان نه علمی، بلکه اجتماعی است.
از رتبه خوب کنکور تا سؤال همیشگی
دختران امروز دیگر مهمان دانشگاه نیستند؛ آنها بخش بزرگی از بدنه آموزش عالی را تشکیل میدهند. اما هنوز وقتی پای برخی رشتهها مثل مهندسی برق، مکانیک، عمران یا رشتههای صنعتی به میان میآید کفه ترازو به سمت پسران سنگینتر است. این فاصله نه از توانایی علمی، بلکه از مجموعهای از عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شکل گرفته است. یلدا بغدادی، مهندس مکانیک میگوید برای خیلی از دخترانی که سراغ رشتههای مهندسی میروند، نخستین چالش نه کلاس دانشگاه است و نه درسهای تخصصی، بلکه نگاه اطرافیان است: «روزی که رشته مهندسی مکانیک را انتخاب کردم همه میگفتند آخر مهندسی مکانیک هم برای دختر شد آب و نان؟ دختر باید شغلش لطیف و ظریف باشد مثل معلمی یا کارمندی بانک و… »همه ما دخترانی که با رتبه خوب کنکور، مهندسی برق یا مکانیک را انتخاب کردیم به جای تبریک با این سؤال مواجه شدیم: «مطمئنی این رشته برای یک دختر مناسب است؟»این جمله ساده بخشی از همان کلیشهای است که سالهاست مسیر انتخاب رشته را برای دختران و پسران جدا کرده است.
مهندسی از چه زمانی مردانه شد؟
هیچ رشته دانشگاهی ذاتا زنانه یا مردانه نیست. جامعه گاهی برای برخی رشتهها هویت جنسیتی میسازد. از کودکی بسیاری از پسرها بیشتر با ابزار، ساختن، تعمیر کردن و بازیهای فنی مواجه میشوند و دخترها بیشتر به سمت نقشهایی هدایت میشوند که با مراقبت، ارتباط و ظرافت تعریف شدهاند. به همین دلیل وقتی یک دختر در نوجوانی میگوید: «میخواهم مهندس شوم» گاهی باید پیش از ورود به دانشگاه توانایی خودش را به خانواده و اطرافیان ثابت کند. این صحبتهای المیرا صباغی، مهندس معدن است. روزی که او تصمیم گرفت در رشته مهندسی معدن ادامه تحصیل دهد همه را مقابل خودش دید، حتی پدر و مادرش را که همواره حامی و پشتیبان او بودند: «بعد از اینکه موفق شدم خانوادهام را متقاعد به پذیرش تصمیم خودم کنم، بعد از دوران تحصیل نوبت به جامعه بود که پذیرشم کنند. سالهای نخست کار کسی مرا جدی نمیگرفت. نه نظراتم را میپذیرفتند نه پیشنهاداتم را اما کوتاه نیامدم و با اثبات خودم در کار به همه ثابت کردم زنان هم در رشتههای سخت مهندسی تواناییهایی برابر و چه بسا بیشتر از مردان دارند.»
مشکل توانایی نیست، ذهنیت جامعه است
حسین کریمی، جامعهشناس در گفتوگو با همشهری معتقد است مسئله به توانایی زنان ارتباطی ندارد، به تصویری برمیگردد که جامعه طی سالها از بعضی مشاغل ساخته است. مهندسی در بسیاری از شاخهها با مفاهیمی مثل کارگاه، پروژههای صنعتی، ابزار و محیطهای فنی گره خورده و این مفاهیم در ذهن تاریخی جامعه بیشتر با مردان تعریف شدهاند، بنابراین حتی وقتی زنان از نظر علمی توانایی ورود به چنین عرصههایی را دارند، باید از یک مانع فرهنگی هم بعد از آن عبور کنند.
او معتقد است کلیشهها نقش مهمی در انتخاب رشتههای دانشگاهی از سوی دختران دارند؛ کلیشههایی که معمولاًیکشبه ایجاد نمیشوند: «از سالهای کودکی، تفاوت در نوع تربیت، اسباببازیها، انتظارات خانواده و حتی کتابهای آموزشی میتواند این پیام را منتقل کند که بعضی حوزهها متعلق به پسرهاست و بعضی حوزهها متعلق به دخترها. نتیجه این میشود که یک کودک قبل از شناخت علاقه واقعی خود با یک نقشه آماده اجتماعی روبهرو میشود.»
بهگفته او بسیاری از زنان مهندس امروز در پروژههای مختلف فعالیت میکنند و نشان دادهاند جنسیت نمیتواند معیار توانایی باشد اما روایت مشترک بسیاری از آنها این است که در محیطهای کاری بیشتر از همکاران مردشان باید توانایی خود را اثبات کنند، نه به این دلیل که دانش کمتری دارند، بلکه چون هنوز نگاههایی وجود دارد که حضور زن در برخی موقعیتهای فنی را یک استثنا میبیند.
کریمی میگوید: «ورود بیشتر زنان به دانشگاهها نشان داده است که مسیر آموزش عالی دیگر مانند گذشته جنسیتی نیست اما برای رسیدن به تعادل واقعی فقط افزایش تعداد دانشجویان دختر کافی نیست. باید نگاه جامعه به تواناییها تغییر کند: اینکه یک رشته دانشگاهی نه با جنسیت، بلکه براساس علاقه، استعداد و توانایی فرد انتخاب شود.